Waarom oude patronen zich blijven herhalen

Door Fred Hooft, systeemtherapeut

Veel mensen herkennen het gevoel.

Je komt steeds opnieuw in vergelijkbare situaties terecht.

Steeds weer dezelfde conflicten.

Dezelfde teleurstellingen.

Dezelfde onzekerheden.

Alsof verschillende relaties uiteindelijk hetzelfde gevoel oproepen.

Je neemt jezelf voor het anders te doen.

En toch lijkt er iets te gebeuren dat sterker is dan goede voornemens.

Vanuit de psychoanalyse wordt dit verschijnsel vaak begrepen via overdracht.

Een proces dat niet alleen in therapie plaatsvindt, maar in vrijwel alle belangrijke relaties.

We ontmoeten anderen nooit helemaal blanco

Wanneer we iemand leren kennen, zien we niet alleen wie die ander werkelijk is.

We kijken ook door de bril van eerdere ervaringen.

De manier waarop ouders, verzorgers, broers, zussen, partners en belangrijke anderen ons hebben behandeld, vormt verwachtingen over nieuwe relaties.

Vaak gebeurt dit grotendeels onbewust.

Een kritische opmerking van een collega kan voelen als veel meer dan een kritische opmerking.

Een afzegging van een vriend kan voelen als afwijzing.

Een afstandelijke partner kan gevoelens oproepen die veel ouder zijn dan de relatie zelf.

Het verleden mengt zich dan met het heden.

Wat is overdracht?

Overdracht ontstaat wanneer gevoelens, verwachtingen en ervaringen uit eerdere relaties onbewust worden meegenomen naar een nieuwe relatie.

De ander wordt dan niet alleen ervaren zoals hij werkelijk is.

Maar ook zoals belangrijke anderen vroeger werden ervaren.

Iemand kan bijvoorbeeld verwachten afgewezen te worden, terwijl daar objectief weinig aanwijzingen voor zijn.

Of voortdurend bevestiging zoeken omdat vroeger erkenning ontbrak.

Of wantrouwend reageren omdat vertrouwen ooit beschadigd werd.

Dat betekent niet dat gevoelens niet echt zijn.

Integendeel.

De gevoelens zijn vaak heel echt.

Maar hun oorsprong ligt soms deels in eerdere ervaringen.

Waarom patronen zich herhalen

Veel mensen vragen zich af waarom ze steeds in vergelijkbare relationele situaties terechtkomen.

Vanuit psychoanalytisch perspectief is dat niet toevallig.

Mensen voelen zich vaak onbewust aangetrokken tot bekende relationele dynamieken.

Zelfs wanneer die pijnlijk zijn.

Niet omdat ze pijn zoeken.

Maar omdat het bekende voorspelbaar voelt.

Een relatiepatroon dat ooit is ontstaan, kan daardoor steeds opnieuw worden opgezocht, bevestigd of uitgelokt.

Niet bewust.

Maar omdat het vertrouwd is geworden.

Tegenoverdracht: wat de ander gaat voelen

Minstens zo interessant is het begrip tegenoverdracht.

Dat verwijst naar wat een ander gaat voelen in reactie op ons.

In therapie kan een cliënt bijvoorbeeld gevoelens oproepen van beschermen, afstand nemen, irritatie, machteloosheid of zorgzaamheid.

Die reacties vertellen soms iets over de dynamiek die de cliënt ook buiten de therapiekamer oproept.

Maar hetzelfde gebeurt in gewone relaties.

Wanneer iemand voortdurend bang is verlaten te worden, kan een partner zich steeds meer verantwoordelijk gaan voelen.

Wanneer iemand wantrouwend is, kan de ander zich juist terugtrekken.

Wanneer iemand zichzelf wegcijfert, kunnen anderen ongemerkt meer ruimte gaan innemen.

Zo beïnvloeden mensen elkaar voortdurend.

Het verleden leeft in het heden

Vanuit psychoanalyse wordt psychisch functioneren niet gezien als iets wat alleen binnen een persoon plaatsvindt.

Het verleden leeft voortdurend mee in het heden.

Niet als een letterlijke herhaling.

Maar als verwachtingen, gevoelens en relationele scripts die zich opnieuw kunnen activeren.

Dat betekent niet dat mensen gevangen zitten in hun geschiedenis.

Maar wel dat oude ervaringen vaak meer invloed hebben dan we denken.

Verandering begint bij herkennen

Patronen veranderen meestal niet doordat iemand zichzelf harder probeert te corrigeren.

Verandering begint vaak wanneer zichtbaar wordt wat zich herhaalt.

Welke gevoelens steeds terugkeren.

Welke verwachtingen steeds worden meegenomen.

Welke rollen mensen onbewust innemen.

En welke reacties zij bij anderen oproepen.

Op dat moment ontstaat er keuzevrijheid.

Niet omdat het verleden verdwijnt.

Maar omdat het verleden niet langer ongemerkt het heden hoeft te organiseren.

Misschien is dat wel een van de belangrijkste inzichten uit de psychoanalyse.

Dat we niet alleen reageren op wie er tegenover ons zit.

Maar soms ook op mensen die allang niet meer in de kamer zijn.

En dat juist het herkennen daarvan ruimte kan geven voor nieuwe ervaringen, nieuwe relaties en nieuwe manieren van verbinden.