Wanneer een familie iets niet kan voelen Over afweermechanismen op systeemniveau, stilte en onbespreekbare verhalen

Door Fred Hooft, systeemtherapeut

Wanneer we het over afweermechanismen hebben, denken we meestal aan individuen.

Aan ontkenning.

Vermijding.

Rationaliseren.

Bagatelliseren.

Afweer helpt mensen om gevoelens te verdragen die op dat moment te pijnlijk, te bedreigend of te overweldigend zijn.

Maar niet alleen mensen ontwikkelen afweer.

Families doen dat ook.

Net zoals een individu manieren kan ontwikkelen om pijn buiten bewustzijn te houden, kunnen gezinnen en families gezamenlijk manieren ontwikkelen om bepaalde ervaringen niet te voelen.

Dat gebeurt meestal niet bewust.

Niemand spreekt af om ergens niet over te praten.

Niemand besluit dat een bepaald onderwerp verboden wordt.

En toch kan een hele familie zich jarenlang organiseren rondom datgene wat niet gevoeld of besproken mag worden.

Families beschermen zichzelf tegen pijn

Elke familie kent gebeurtenissen die moeilijk zijn.

Verlies.

Schaamte.

Trauma.

Misbruik.

Verslaving.

Psychische problemen.

Zelfdoding.

Verraad.

Afwijzing.

Soms worden deze ervaringen verwerkt en geïntegreerd in het familieverhaal.

Maar soms gebeurt dat niet.

Dan ontstaat er iets anders.

Dan wordt de pijn niet verwerkt, maar vermeden.

Het onderwerp verdwijnt uit gesprekken.

Er worden andere verklaringen gegeven.

Er ontstaat stilte.

Niet omdat de gebeurtenis vergeten is.

Maar juist omdat deze nog steeds emotioneel geladen is.

De functie van stilte

Veel mensen die in therapie komen, vertellen over onderwerpen waar thuis nooit over gesproken werd.

De depressie van vader.

Het drankgebruik van moeder.

Een overleden broer of zus.

Een familieruzie.

Een zelfdoding.

Een misbruikervaring.

Vaak zeggen mensen:

“Wij praatten daar gewoon niet over.”

Maar stilte is zelden leeg.

Stilte vertelt vaak juist dat iets te groot, te pijnlijk of te bedreigend is om woorden aan te geven.

Kinderen voelen dat meestal feilloos aan.

Zij merken spanning.

Ze merken verdriet.

Ze merken dat bepaalde vragen niet gesteld worden.

Ze leren welke onderwerpen veilig zijn en welke niet.

Zo ontstaat een impliciete gezinsregel:

“Hier hebben we het niet over.”

Het geheim leeft vaak verder dan de gebeurtenis

Opvallend genoeg blijven onuitgesproken gebeurtenissen vaak invloed houden, zelfs wanneer de mensen die erbij betrokken waren allang overleden zijn.

Dat zien we regelmatig in families.

Kinderen en kleinkinderen dragen gevoelens, spanningen of patronen zonder precies te weten waar die vandaan komen.

Niet omdat trauma letterlijk wordt overgedragen.

Maar omdat families manieren van omgaan met emoties doorgeven.

De gebeurtenis wordt misschien niet verteld.

Maar de stilte eromheen wel.

Hoe ontkenning een familiesysteem organiseert

Ontkenning heeft vaak een slechte naam.

Toch heeft ontkenning meestal een functie.

Zonder ontkenning zouden sommige mensen op bepaalde momenten overspoeld raken.

Ook families gebruiken ontkenning soms om zichzelf overeind te houden.

Een gezin kan jarenlang functioneren alsof er niets aan de hand is.

Alsof het drankgebruik geen probleem is.

Alsof de agressie meevalt.

Alsof het verlies verwerkt is.

Alsof iedereen gelukkig is.

Die gezamenlijke ontkenning creëert stabiliteit.

Maar die stabiliteit heeft een prijs.

Want wat niet gevoeld mag worden, verdwijnt niet.

Het zoekt vaak andere uitwegen.

Via lichamelijke klachten.

Via conflicten.

Via angst.

Via depressie.

Via een gezinslid dat “het probleem” lijkt te zijn.

Wanneer één persoon gaat voelen voor de rest

Soms lijkt één gezinslid gevoelens te dragen die eigenlijk breder aanwezig zijn.

Het angstige kind.

De depressieve partner.

De opstandige puber.

De verslaafde broer.

Vanuit een systemisch perspectief kijken we dan niet alleen naar die persoon.

Maar ook naar de vraag:

“Wat wordt hier zichtbaar gemaakt?”

Soms lijkt iemand uit te drukken wat een heel systeem niet kan voelen.

Niet omdat die persoon zwakker is.

Maar omdat hij of zij gevoelig is voor wat onder de oppervlakte aanwezig is.

Herstel begint vaak met woorden

Veel families proberen pijn op te lossen door er niet naar te kijken.

Dat is begrijpelijk.

Maar wat onbesproken blijft, blijft vaak invloed houden.

Herstel begint daarom niet altijd met oplossingen.

Vaak begint het met woorden.

Met het vertellen van verhalen.

Met erkennen wat er gebeurd is.

Met ruimte maken voor verdriet, schaamte, boosheid of verlies.

Niet om schuldigen aan te wijzen.

Maar om datgene wat generaties lang gedragen moest worden eindelijk zichtbaar te maken.

Van stilte naar betekenis

Wanneer families moeilijke gebeurtenissen onder ogen durven zien, verandert vaak iets fundamenteels.

De pijn verdwijnt niet.

Maar ze hoeft niet langer verborgen te blijven.

Wat eerst een geheim was, wordt een verhaal.

Wat eerst een spanning was, krijgt betekenis.

Wat eerst door één persoon gedragen werd, kan gedeeld worden.

En misschien is dat wel één van de belangrijkste doelen van therapie:

niet het verleden veranderen,

maar helpen om woorden te geven aan wat zo lang geen woorden heeft gehad.

Want wat gezien en benoemd mag worden, hoeft niet langer verborgen zijn werk te doen