De zondebok: drager van wat niemand wil voelen
Wat gebeurt er als één collega werkelijk open de intervisie ingaat, terwijl anderen dat niet doen?
juni 26, 2026Wat niet gevoeld mag worden, wordt vaak georganiseerd
juni 26, 2026De zondebok: drager van wat niemand wil voelen
Door Fred Hooft, systeemtherapeut/ gedragswetenschapper
Soms lijkt het alsof één persoon in een gezin, familie, relatie of organisatie voortdurend de problemen veroorzaakt.
Hij is lastig.
Zij is te gevoelig.
Hij maakt ruzie.
Zij heeft klachten.
Hij ontspoort.
Zij past zich niet aan.
Wanneer mensen over het systeem praten, gaat het vaak over die ene persoon.
De aandacht richt zich op degene die afwijkt.
Degene die zichtbaar lijdt.
Degene die protesteert.
Degene die symptomen ontwikkelt.
Maar systeemtherapeuten stellen vaak een andere vraag:
Waarom is juist deze persoon degene geworden die de problemen draagt?
Want opvallend genoeg is de zondebok vaak niet de oorzaak van de problemen.
Vaak is hij de drager ervan.
De functie van de zondebok
Vrijwel ieder systeem probeert zichzelf in evenwicht te houden.
Dat geldt voor gezinnen.
Voor relaties.
Voor families.
Voor organisaties.
Voor vriendengroepen.
Wanneer er spanning ontstaat die moeilijk verdragen wordt, zoekt een systeem vaak een manier om die spanning ergens onder te brengen.
Soms gebeurt dat door één persoon verantwoordelijk te maken voor wat eigenlijk van iedereen is.
De spanning wordt dan als het ware geconcentreerd in één persoon.
Wanneer die persoon verandert, lijkt alles opgelost.
Tenminste, dat hoopt het systeem.
Maar meestal is dat een illusie.
Melanie Klein: het slechte buiten jezelf plaatsen
De psychoanalyticus Melanie Klein beschreef hoe mensen moeilijke gevoelens soms buiten zichzelf plaatsen.
Boosheid.
Jaloezie.
Schaamte.
Angst.
Machteloosheid.
Wanneer die gevoelens te pijnlijk zijn om als eigen gevoelens te ervaren, ontstaat de neiging ze ergens anders onder te brengen.
In gezinnen zie je dit regelmatig gebeuren.
De agressie die niemand wil erkennen, wordt zichtbaar bij één kind.
De kwetsbaarheid die niemand wil voelen, verschijnt bij één gezinslid.
De onzekerheid die overal aanwezig is, wordt geprojecteerd op degene die “het probleem” wordt genoemd.
Het gezin ervaart vervolgens opluchting.
Want zolang de problemen bij die ene persoon liggen, hoeft niemand anders ernaar te kijken.
Bion: de container die overbelast raakt
Wilfred Bion beschreef hoe mensen gevoelens in anderen kunnen plaatsen wanneer zij deze zelf niet kunnen verwerken.
Normaal gesproken helpen ouders kinderen bij het reguleren van emoties.
Een kind brengt angst, verdriet of spanning naar de ouder.
De ouder helpt het kind die gevoelens te begrijpen en te verdragen.
Maar wat gebeurt er wanneer ouders zelf moeite hebben met hun emoties?
Dan ontstaat soms het omgekeerde.
Het kind gaat gevoelens dragen die eigenlijk van de ouders zijn.
Het wordt de emotionele container van het gezin.
De plek waar angst, spanning, verdriet en conflicten samenkomen.
Op een gegeven moment raakt die container overvol.
Dan ontstaan klachten.
Depressie.
Angst.
Gedragsproblemen.
Verslaving.
Eetproblemen.
Of lichamelijke klachten.
Niet omdat er iets mis is met het kind.
Maar omdat het kind meer draagt dan het dragen kan.
Nagy: de verborgen rekening
Vanuit de contextuele therapie van Ivan Boszormenyi-Nagy weten we dat gezinnen voortdurend draaien om geven en ontvangen.
Kinderen horen te ontvangen.
Ouders horen te geven.
Maar soms wordt die balans omgekeerd.
Kinderen gaan zorgen.
Bemiddelen.
Troosten.
Beschermen.
Loyaliteit maakt dat kinderen dit vaak zonder protest doen.
Ze houden van hun ouders.
Ze willen helpen.
Maar iedere vorm van parentificatie creëert een verborgen rekening.
Een schuld die niet bewust wordt bijgehouden, maar wel gevoeld wordt.
Veel zondebokken blijken kinderen te zijn die jarenlang meer verantwoordelijkheid hebben gedragen dan bij hun leeftijd paste.
Totdat hun systeem uiteindelijk zichtbaar vastloopt.
Bowen: de spanning moet ergens heen
Murray Bowen beschreef hoe spanning binnen systemen zich vaak verplaatst.
Wanneer conflicten tussen ouders moeilijk verdragen worden, ontstaat er regelmatig een driehoek.
Een kind wordt dan betrokken bij spanning die eigenlijk tussen volwassenen hoort.
Het kind wordt bondgenoot.
Bemiddelaar.
Vertrouwenspersoon.
Of probleemdrager.
Daardoor lijkt de spanning tussen de ouders af te nemen.
Maar in werkelijkheid is zij alleen verplaatst.
Het kind betaalt de prijs.
Hechting: liever schuld dan verlies
Vanuit de hechtingstheorie begrijpen we waarom kinderen dit accepteren.
Voor een kind is verbondenheid belangrijker dan waarheid.
Wanneer een kind moet kiezen tussen:
“Mijn ouders hebben problemen.”
of
“Er is iets mis met mij.”
kiest het kind vaak voor het tweede.
Dat klinkt onlogisch.
Maar het is psychologisch begrijpelijk.
Want als het probleem bij mij ligt, blijft de relatie behouden.
Als het probleem bij mijn ouders ligt, voelt de wereld onveilig.
Veel zondebokken groeien daarom op met een diep gevoel van schaamte.
Niet omdat zij verkeerd waren.
Maar omdat zij verantwoordelijkheid hebben genomen voor wat eigenlijk groter was dan zijzelf.
Trauma: wanneer het lichaam de waarheid vertelt
Trauma laat zich niet altijd zien in herinneringen.
Soms laat trauma zich zien in rollen.
In gezinnen waar gevoelens niet besproken mogen worden, vertelt het lichaam vaak wat woorden niet mogen zeggen.
De zondebok wordt dan de spreekbuis van het systeem.
Hij ontwikkelt klachten.
Zij krijgt paniekaanvallen.
Hij wordt agressief.
Zij raakt depressief.
Vaak wordt geprobeerd die symptomen te bestrijden.
Maar soms zijn symptomen niet alleen het probleem.
Soms zijn ze ook informatie.
Een boodschap van een systeem dat iets probeert zichtbaar te maken.
De zondebok is vaak de gevoeligste
Veel mensen denken dat de zondebok het sterkste probleem heeft.
In werkelijkheid is het vaak degene die het gevoeligst reageert op wat er onder de oppervlakte speelt.
De persoon die niet volledig kan meedoen aan de collectieve ontkenning.
De persoon die spanning zichtbaar maakt.
De persoon die uitdrukt wat anderen niet kunnen voelen.
Dat maakt de zondebok tegelijkertijd kwetsbaar én belangrijk.
Want juist hij of zij laat zien waar het systeem aandacht nodig heeft.
Wat betekent dit voor hulpverleners?
Hulpverleners lopen regelmatig het risico om hetzelfde te doen als het systeem.
We richten ons op degene met de klacht.
De depressie.
De angst.
De verslaving.
Het gedrag.
De diagnose.
Maar de belangrijke vraag blijft:
Van wie is de pijn die deze persoon draagt?
Niet om verantwoordelijkheid weg te nemen.
Niet om ouders te beschuldigen.
Maar om breder te kijken.
Want zodra we alleen de zondebok behandelen, bestaat het risico dat het systeem simpelweg een nieuwe zondebok creëert.
Werkelijke verandering ontstaat wanneer niet alleen het individu verandert, maar wanneer het hele systeem leert kijken naar wat jarenlang buiten beeld is gebleven.
Misschien is de zondebok niet het probleem
Misschien is de zondebok degene die zichtbaar maakt wat onzichtbaar moest blijven.
Degene die voelt wat anderen niet konden voelen.
Degene die uitdrukt wat anderen niet konden zeggen.
Degene die draagt wat niemand wilde dragen.
En misschien is dat de tragiek van de zondebok.
Maar tegelijkertijd ook zijn waarde.
Want vaak begint verandering precies op de plek waar iemand eindelijk stopt met het dragen van wat nooit alleen van hem of haar is geweest.