Waarom sommige mensen zich fundamenteel verkeerd voelen Over schaamte, perfectionisme en de pijn van jezelf niet goed genoeg vinden

Door Fred Hooft, systeemtherapeut

Schaamte is een van de meest pijnlijke emoties die mensen kunnen ervaren.

Niet omdat schaamte altijd zo zichtbaar is.

Maar juist omdat zij zich vaak verstopt.

Achter hard werken.

Achter perfectionisme.

Achter aanpassen.

Achter succes.

Achter behulpzaamheid.

Achter controle.

Veel mensen die worstelen met schaamte zouden niet eens zeggen dat zij zich schamen.

Zij zeggen iets anders.

“Ik moet het goed doen.”

“Ik wil niemand tot last zijn.”

“Ik ben te gevoelig.”

“Ik had sterker moeten zijn.”

“Ik mag geen fouten maken.”

Maar onder die uitspraken ligt vaak een diepere angst.

De angst dat er iets mis is met wie je bent.

Schuld en schaamte zijn niet hetzelfde

Mensen gebruiken schuld en schaamte vaak door elkaar.

Maar psychologisch gezien zijn het verschillende ervaringen.

Schuld gaat over gedrag.

Ik heb iets verkeerd gedaan.

Ik heb iemand pijn gedaan.

Ik heb een fout gemaakt.

Schuld kan pijnlijk zijn.

Maar schuld laat ruimte voor herstel.

Je kunt excuses maken.

Je kunt verantwoordelijkheid nemen.

Je kunt iets herstellen.

Schaamte gaat niet over wat je hebt gedaan.

Schaamte gaat over wie je denkt dat je bent.

Niet:

“Ik deed iets verkeerd.”

Maar:

“Ik bén verkeerd.”

En dat verschil is enorm.

Want hoe herstel je iets wanneer je denkt dat jijzelf het probleem bent?

Wanneer schuld eigenlijk schaamte blijkt te zijn

Sommige mensen lopen jarenlang rond met schuldgevoelens.

Ze voelen zich verantwoordelijk voor conflicten.

Voor verdriet van anderen.

Voor mislukkingen.

Voor dingen waar zij nauwelijks invloed op hadden.

Wanneer je goed luistert, blijkt daar soms iets anders onder te zitten.

Niet schuld.

Maar schaamte.

De overtuiging dat zij tekortschieten.

Dat zij niet goed genoeg zijn.

Dat zij anderen teleurstellen.

Dat zij fundamenteel anders zijn dan andere mensen.

Veel kinderen ontwikkelen die overtuiging zonder dat iemand dat bewust bedoelt.

Wanneer kritiek vaker aanwezig is dan erkenning.

Wanneer liefde afhankelijk voelt van prestaties.

Wanneer emoties weinig ruimte krijgen.

Wanneer een kind voortdurend het gevoel krijgt dat het beter, slimmer, rustiger of makkelijker zou moeten zijn.

Dan ontstaat soms een pijnlijke conclusie:

“Als ik anders was geweest, was het beter gegaan.”

Waarom schaamte zich verstopt achter perfectionisme

Perfectionisme lijkt aan de buitenkant vaak op ambitie.

Op hoge standaarden.

Op motivatie.

Maar onder perfectionisme zit regelmatig iets anders.

Angst.

Niet de angst om te falen.

Maar de angst om zichtbaar te worden.

Want fouten maken betekent voor iemand met veel schaamte vaak meer dan een fout maken.

Het voelt als bewijs.

Bewijs dat hij tekortschiet.

Dat hij niet goed genoeg is.

Dat anderen zullen zien wat hij zelf al vreest.

Perfectionisme wordt dan een beschermingsstrategie.

Als alles perfect gaat, hoeft niemand te zien hoe onzeker je eigenlijk bent.

Als alles onder controle blijft, hoef je jezelf niet bloot te geven.

Het probleem is dat deze strategie nooit echt rust geeft.

Want perfect bestaat niet.

Daardoor blijft de lat verschuiven.

Nog iets beter.

Nog iets harder werken.

Nog iets meer controle.

En ondertussen groeit de overtuiging dat je pas voldoende bent wanneer je iets bereikt.

De verborgen eenzaamheid van schaamte

Misschien is dat wel een van de zwaarste gevolgen van schaamte.

Dat mensen zich alleen gaan voelen.

Niet omdat er niemand om hen heen is.

Maar omdat zij zichzelf niet volledig laten zien.

Ze tonen hun prestaties.

Hun kennis.

Hun zorgzaamheid.

Hun kracht.

Maar niet hun twijfel.

Hun kwetsbaarheid.

Hun angst.

Want ergens leeft de overtuiging dat anderen zullen afhaken wanneer ze zien wie zij werkelijk zijn.

En juist daardoor ontstaat afstand.

Niet omdat anderen hen afwijzen.

Maar omdat schaamte hen vertelt dat afwijzing onvermijdelijk is.

Herstel begint vaak met iets onverwachts

Veel mensen proberen schaamte op te lossen door beter hun best te doen.

Door succesvoller te worden.

Door harder te werken.

Door zichzelf te verbeteren.

Maar schaamte verdwijnt meestal niet door perfecter te worden.

Schaamte vermindert vaak wanneer mensen iets heel anders ervaren.

Dat zij gezien worden.

Dat zij gekend worden.

Dat zij zichzelf mogen laten zien.

Niet ondanks hun kwetsbaarheid.

Maar inclusief hun kwetsbaarheid.

Vanuit de hechtingstheorie weten we dat identiteit ontstaat in relatie.

Dat geldt ook voor herstel.

Mensen leren niet alleen dat ze waardevol zijn door erover na te denken.

Ze leren het doordat anderen hen blijven zien wanneer zij zich laten zien.

Misschien is dit wel de kern

Onder veel perfectionisme.

Onder veel zelfkritiek.

Onder veel schuldgevoelens.

Ligt soms dezelfde vraag verborgen:

“Als mensen echt zouden zien wie ik ben, zouden ze mij dan nog steeds accepteren?”

Misschien is dat precies waar schaamte over gaat.

En misschien begint herstel op het moment dat iemand langzaam ontdekt dat hij niet eerst perfect hoeft te worden om liefde, erkenning of verbondenheid waard te zijn.

Dat er niet iets mis is met wie hij is.

Maar dat hij jarenlang heeft geprobeerd zichzelf te beschermen tegen die angst.

En dat is iets heel anders.