De verborgen samenwerking tussen individuele klachten en relationele patronen
Eenzaamheid gaat niet altijd over alleen zijn
juni 26, 2026Het onbewuste leeft niet alleen in mensen, maar ook tussen mensen
juni 26, 2026De verborgen samenwerking tussen individuele klachten en relationele patronen
Door Fred Hooft, systeemtherapeut
Wanneer iemand psychische klachten ontwikkelt, kijken we meestal naar die persoon.
De angstige cliënt.
De depressieve partner.
Het kind met gedragsproblemen.
De jongere die vastloopt.
Dat is begrijpelijk.
De klachten zijn immers zichtbaar bij die persoon.
Maar vanuit de systeemtherapie en psychoanalytische systeemtherapie ontstaat vaak een andere vraag:
Waarom juist deze persoon?
En misschien nog belangrijker:
Waarom juist nu?
Dat zijn vragen die ons verder brengen dan het individu alleen.
Een klacht ontstaat nooit in een vacuüm
Mensen leven in relaties.
In gezinnen.
In families.
In vriendschappen.
In teams.
Dat betekent dat psychische klachten zich altijd ontwikkelen binnen een context.
Dat betekent niet dat een gezin de oorzaak is van alle problemen.
Of dat relaties schuld hebben aan psychisch lijden.
Maar wel dat klachten en relaties elkaar voortdurend beïnvloeden.
Wat iemand voelt, beïnvloedt de mensen om hem heen.
En wat er tussen mensen gebeurt, beïnvloedt wat iemand voelt.
Wat lost een klacht op?
Dat klinkt misschien als een vreemde vraag.
Want klachten zijn toch juist het probleem?
Toch zien we regelmatig dat symptomen ook een functie hebben.
Niet bewust.
Niet expres.
Maar wel degelijk betekenisvol.
Een angstig kind kan ouders verenigen die anders voortdurend ruzie maken.
Een depressieve partner kan onuitgesproken spanningen zichtbaar maken.
Een opstandige puber kan de aandacht afleiden van problemen tussen ouders.
Een lichamelijke klacht kan woorden geven aan emoties waarvoor binnen het gezin geen taal bestaat.
Dat betekent niet dat de klacht verzonnen is.
De pijn is echt.
Het lijden is echt.
Maar soms vervult een symptoom tegelijkertijd een functie binnen een relatie of systeem.
Wanneer één persoon draagt wat anderen niet kunnen voelen
Soms lijkt het alsof gevoelens verdeeld worden binnen een gezin.
De één draagt de angst.
De ander de boosheid.
De derde het verdriet.
Een vierde probeert alles bij elkaar te houden.
Vanuit een systemisch perspectief kijken we daarom niet alleen naar degene met de klacht.
Maar ook naar de vraag:
Welke functie heeft deze klacht binnen de relaties eromheen?
Soms blijkt dat iemand zichtbaar maakt wat een heel systeem moeilijk kan verdragen.
Waarom verandering vaak ingewikkeld is
Dat verklaart ook waarom herstel soms onverwacht veel spanning oproept.
Wanneer iemand verandert, verandert er meer dan alleen die persoon.
Een gezin moet zich opnieuw organiseren.
Een partner moet zich anders gaan verhouden.
Oude rollen verdwijnen.
Nieuwe verhoudingen ontstaan.
Dat is niet altijd gemakkelijk.
Zelfs niet wanneer iedereen verandering wenst.
Daarom roept herstel soms weerstand op.
Niet omdat mensen het elkaar niet gunnen.
Maar omdat bestaande patronen onder druk komen te staan.
De taal van het symptoom
In de psychoanalytische systeemtherapie proberen we klachten niet alleen te begrijpen als iets dat bestreden moet worden.
We proberen ook te luisteren naar wat ze vertellen.
Waar wijzen ze naar?
Wat maken ze zichtbaar?
Welke relationele werkelijkheid wordt uitgedrukt via het symptoom?
Soms blijkt een klacht niet alleen een teken van wat misgaat.
Maar ook een poging van het systeem om met iets moeilijks om te gaan.
Van schuld naar nieuwsgierigheid
Dat betekent niet dat families schuldig zijn aan klachten.
Integendeel.
Schuldvragen helpen meestal weinig.
Nieuwsgierigheid wel.
De vraag is niet:
“Wie heeft dit veroorzaakt?”
Maar:
“Wat probeert dit symptoom zichtbaar te maken?”
“Welke relatiepatronen spelen mee?”
“Wat wordt er misschien uitgedrukt via deze klacht?”
Want psychisch lijden ontstaat zelden alleen binnen een individu.
En herstel ontstaat zelden alleen binnen een individu.
Mensen leven in relaties.
Lijden in relaties.
En herstellen vaak ook in relaties.
Misschien is dat wel één van de belangrijkste inzichten van de psychoanalytische systeemtherapie:
Een klacht vertelt vaak niet alleen iets over degene die hem draagt.
Maar ook over de wereld waarin die persoon leeft.