Wanneer je zenuwstelsel en je relaties hetzelfde verhaal vertellen

Door Fred Hooft, systeemtherapeut

Mensen denken vaak dat psychische klachten zich in het hoofd bevinden.

In gedachten.

In overtuigingen.

In herinneringen.

En natuurlijk spelen die allemaal een rol.

Maar steeds meer inzichten uit de neurobiologie laten zien dat er nog iets anders meespeelt.

Ons lichaam.

Ons zenuwstelsel.

De manier waarop we veiligheid, gevaar en verbinding ervaren.

Tegelijkertijd beschrijven psychoanalyse en systeemtherapie al decennialang iets vergelijkbaars.

Namelijk dat onze huidige ervaringen vaak worden beïnvloed door eerdere relaties.

Hoewel deze theorieën uit verschillende tradities komen, vertellen ze opvallend vaak hetzelfde verhaal.

Een verhaal over veiligheid.

Over verbinding.

En over de manieren waarop mensen zich aanpassen aan hun omgeving.

De polyvagaaltheorie: het zenuwstelsel is voortdurend aan het scannen

De neurowetenschapper Stephen Porges beschrijft hoe ons zenuwstelsel voortdurend beoordeelt of een situatie veilig of onveilig is.

Meestal gebeurt dat buiten ons bewustzijn.

Hij noemt dit proces neuroceptie.

Het zenuwstelsel stelt voortdurend vragen als:

Ben ik veilig?

Kan ik ontspannen?

Kan ik verbinding maken?

Moet ik mij beschermen?

Op basis van die beoordeling schakelt het lichaam tussen verschillende toestanden.

Wanneer veiligheid wordt ervaren, ontstaat ruimte voor contact.

Voor nieuwsgierigheid.

Voor spel.

Voor verbinding.

Wanneer gevaar wordt ervaren, schakelt het systeem over naar bescherming.

Vechten.

Vluchten.

Of afsluiten.

Het lichaam reageert vaak sneller dan het verstand

Veel mensen herkennen situaties waarin hun lichaam reageert voordat zij begrijpen waarom.

Een gespannen gevoel tijdens een gesprek.

Plotselinge irritatie.

Moeite om iemand te vertrouwen.

De neiging om afstand te nemen.

Vanuit de polyvagaaltheorie zijn dit geen willekeurige reacties.

Het zenuwstelsel probeert voortdurend veiligheid te organiseren.

Niet op basis van logica.

Maar op basis van eerdere ervaringen.

En juist daar ontstaat een interessante verbinding met de psychoanalyse.

Psychoanalyse: het verleden leeft mee in het heden

Vanuit de psychoanalyse bestaat al meer dan honderd jaar het idee dat eerdere relaties invloed hebben op huidige ervaringen.

Mensen ontmoeten anderen niet volledig blanco.

Oude verwachtingen reizen mee.

Gevoeligheden reizen mee.

Verlangens reizen mee.

Wat vroeger werd geleerd over nabijheid, afwijzing, afhankelijkheid en veiligheid kleurt nieuwe relaties.

Dat noemen we onder andere overdracht.

Niet omdat mensen het verleden letterlijk herhalen.

Maar omdat eerdere relationele ervaringen invloed blijven uitoefenen op hoe nieuwe situaties worden geïnterpreteerd.

Waar de psychoanalyse spreekt over innerlijke relationele representaties, spreekt de polyvagaaltheorie over neurale patronen van veiligheid en bescherming.

De taal verschilt.

De observatie lijkt opvallend op elkaar.

Systeemtherapie: problemen ontstaan tussen mensen

Systeemtherapie voegt daar nog een belangrijke laag aan toe.

Menselijk gedrag ontstaat niet alleen binnen een individu.

Het ontstaat ook tussen mensen.

Partners beïnvloeden elkaar.

Ouders beïnvloeden kinderen.

Kinderen beïnvloeden ouders.

Gedrag krijgt betekenis binnen relaties.

Vanuit systeemtherapie kijken we daarom niet alleen naar wat iemand voelt.

Maar ook naar de interacties waarin gevoelens ontstaan en blijven bestaan.

Wanneer iemand zich terugtrekt, gebeurt er vaak iets bij de ander.

Wanneer iemand kritiek uit, reageert de ander daarop.

Zo ontstaan patronen.

Dansen die zichzelf in stand kunnen houden.

Het zenuwstelsel is relationeel

Een van de meest fascinerende inzichten van de laatste jaren is misschien wel dat ons zenuwstelsel veel relationeler is dan lange tijd werd gedacht.

Veiligheid ontstaat niet alleen binnen een persoon.

Veiligheid ontstaat ook tussen mensen.

Een rustige stem.

Een geïnteresseerde blik.

Een betrouwbare partner.

Een therapeut die beschikbaar blijft.

Dat zijn niet alleen psychologische ervaringen.

Ze hebben ook directe invloed op het zenuwstelsel.

Mensen reguleren zichzelf vaak samen met anderen.

Dat noemen we co-regulatie.

En precies daar ontmoeten de polyvagaaltheorie, hechtingstheorie en systeemtherapie elkaar.

Waarom inzicht soms niet genoeg is

Veel mensen begrijpen rationeel waar hun klachten vandaan komen.

Ze kennen hun geschiedenis.

Kunnen hun patronen uitleggen.

Begrijpen hun schema’s.

En toch blijven bepaalde reacties bestaan.

Dat is niet vreemd.

Want inzicht verandert niet automatisch de reacties van het zenuwstelsel.

Een lichaam leert veiligheid vooral door ervaringen.

Door herhaalde momenten waarin nabijheid niet leidt tot afwijzing.

Waarin kwetsbaarheid niet wordt misbruikt.

Waarin emoties gedragen kunnen worden.

Daarom gaat herstel vaak niet alleen over begrijpen.

Maar ook over ervaren.

Herstel als integratie

Wanneer we de polyvagaaltheorie, psychoanalyse en systeemtherapie naast elkaar leggen, ontstaat een interessant beeld.

Psychoanalyse helpt begrijpen hoe vroegere ervaringen voortleven in het heden.

Systeemtherapie helpt begrijpen hoe die ervaringen zichtbaar worden in relaties.

De polyvagaaltheorie helpt begrijpen hoe deze ervaringen worden gedragen door het zenuwstelsel.

Samen vertellen ze een vergelijkbaar verhaal.

Dat mensen voortdurend proberen veiligheid te vinden.

Dat oude ervaringen invloed houden.

Dat relaties zowel bron van pijn als bron van herstel kunnen zijn.

En dat verandering meestal ontstaat wanneer nieuwe ervaringen langzaam sterker worden dan oude verwachtingen.

Misschien gaat het uiteindelijk allemaal over hetzelfde

Ondanks hun verschillende oorsprong lijken deze theorieën elkaar op een fundamenteel punt te ontmoeten.

Mensen zijn relationele wezens.

We ontwikkelen ons in relaties.

We raken gewond in relaties.

En veel herstel vindt uiteindelijk ook plaats in relaties.

Niet alleen doordat we anders leren denken.

Maar doordat ons lichaam, onze emoties en onze relaties langzaam nieuwe ervaringen van veiligheid leren kennen.

Misschien is dat uiteindelijk de rode draad.

Dat psychisch welzijn niet alleen gaat over wat er in ons gebeurt.

Maar ook over wat er tussen ons gebeurt.

En over de veiligheid die ontstaat wanneer die twee werelden weer met elkaar verbonden raken.