Waarom we onszelf leren kennen via anderen

Door Fred Hooft, systeemtherapeut

Mensen worden vaak gezien als individuen.

Als afzonderlijke personen met hun eigen gedachten, gevoelens en keuzes.

Toch ontstaat geen enkel mens volledig op zichzelf.

Vanaf het eerste moment van ons leven ontwikkelen we ons in relatie tot anderen.

We leren wie we zijn doordat iemand ons ziet.

Doordat iemand reageert op onze emoties.

Doordat iemand betekenis geeft aan wat wij ervaren.

Misschien is dat wel de plek waar systeemtherapie, hechtingstheorie en mentaliseren elkaar ontmoeten.

Alle drie vertrekken vanuit dezelfde fundamentele gedachte:

Mensen ontwikkelen zich in relaties.

Niemand ontwikkelt zichzelf alleen

Een baby leert niet zelfstandig wat verdriet is.

Een kind ontdekt niet uit zichzelf hoe het met angst moet omgaan.

Een jongere ontwikkelt geen zelfbeeld zonder de reacties van belangrijke anderen.

Wij leren onszelf kennen via de ogen van mensen om ons heen.

Wanneer een ouder een huilende baby oppakt en zegt:

“Je bent geschrokken.”

ontstaat er iets bijzonders.

Niet alleen troost.

Maar ook begrip.

Het kind leert langzaam:

“Wat ik voel heeft betekenis.”

“Mijn gevoelens zijn begrijpelijk.”

“Iemand begrijpt wat er in mij gebeurt.”

Dat proces vormt de basis van hechting én mentaliseren.

Hechting gaat over meer dan veiligheid

Hechting wordt vaak beschreven als de behoefte aan veiligheid.

Maar hechting gaat ook over het ontwikkelen van een innerlijk beeld van relaties.

Zijn anderen beschikbaar wanneer ik hen nodig heb?

Mag ik afhankelijk zijn?

Zijn mijn gevoelens welkom?

Ben ik belangrijk genoeg?

De antwoorden op deze vragen ontstaan niet door uitleg.

Ze ontstaan door ervaringen.

Wanneer iemand zich gezien voelt, groeit vaak vertrouwen.

Wanneer iemand zich herhaaldelijk alleen voelt met emoties, ontstaan andere verwachtingen.

Niet bewust.

Maar diep van binnen.

Mentaliseren: begrijpen wat er van binnen gebeurt

Mentaliseren betekent het vermogen om stil te staan bij wat er gebeurt in jezelf en in anderen.

Wat voel ik?

Wat denkt de ander?

Welke behoeften spelen hier?

Welke betekenis geef ik aan deze situatie?

Dat klinkt eenvoudig.

Maar onder spanning verliezen veel mensen tijdelijk dit vermogen.

Dan worden gedachten feiten.

Veronderstellingen worden zekerheden.

Gevoelens worden de werkelijkheid.

Iemand die niet wordt teruggebeld denkt:

“Ik ben blijkbaar niet belangrijk.”

Een partner die stil is wordt ervaren als afwijzend.

Een kritische opmerking voelt als een aanval.

Op zulke momenten kijken we niet meer nieuwsgierig.

We reageren vanuit oude verwachtingen.

Waarom systeemtherapie verder kijkt dan het individu

Vanuit systeemtherapie worden problemen zelden uitsluitend binnen één persoon gezocht.

Mensen bestaan immers niet los van hun relaties.

Een kind reageert op ouders.

Ouders reageren op kinderen.

Partners beïnvloeden elkaar voortdurend.

Gedrag ontstaat altijd in interactie.

Dat betekent niet dat niemand verantwoordelijk is voor zijn eigen gedrag.

Maar wel dat gedrag vaak begrijpelijk wordt wanneer we kijken naar de context waarin het ontstaat.

De vraag wordt dan niet:

“Wat is er mis met jou?”

Maar:

“Wat gebeurt er tussen jullie?”

Oude ervaringen leven mee in nieuwe relaties

Een van de meest interessante raakvlakken tussen hechting, mentaliseren en systeemtherapie is dat het verleden zich vaak laat zien in het heden.

Niet letterlijk.

Maar via verwachtingen.

Via gevoeligheden.

Via patronen.

Iemand die vroeger weinig emotionele beschikbaarheid heeft ervaren, kan extra gevoelig zijn voor afstand.

Iemand die vaak kritiek kreeg, kan sneller afwijzing verwachten.

Iemand die veel verantwoordelijkheid droeg, kan moeite hebben om hulp te vragen.

Dat zijn geen bewuste keuzes.

Het zijn vaak relationele oplossingen die ooit logisch waren.

Problemen zijn vaak pogingen tot oplossingen

Controle kan een poging zijn geweest om veiligheid te creëren.

Terugtrekken kan een poging zijn geweest om pijn te voorkomen.

Zorgen voor anderen kan een manier zijn geweest om verbonden te blijven.

Wat vandaag een probleem lijkt, was vroeger vaak een oplossing.

Pas wanneer we dat begrijpen, ontstaat er ruimte voor verandering.

Herstel vindt plaats in relaties

Mensen raken vaak gewond in relaties.

Maar veel herstel vindt ook plaats in relaties.

In een partner die nieuwsgierig blijft.

In een vriend die beschikbaar is.

In een therapeut die probeert te begrijpen.

In ervaringen waarin iemand ontdekt dat gevoelens niet afgewezen hoeven te worden.

Dat behoeften uitgesproken mogen worden.

Dat kwetsbaarheid niet automatisch leidt tot verlies van verbinding.

Juist daar ontmoeten systeemtherapie, hechting en mentaliseren elkaar.

Niet in technieken.

Niet in modellen.

Maar in het geloof dat mensen groeien wanneer zij voldoende veiligheid ervaren om zichzelf én elkaar beter te begrijpen.

Misschien is dat uiteindelijk waar therapie over gaat

Niet over het wegmaken van gevoelens.

Niet over het corrigeren van persoonlijkheden.

Niet over perfect functioneren.

Maar over het vergroten van ons vermogen om onszelf en anderen te begrijpen.

Om nieuwsgierig te blijven wanneer spanning ontstaat.

Om ruimte te maken voor verschillende werkelijkheden.

En om te ontdekken dat we niet alleen gevormd worden door relaties, maar ook kunnen herstellen binnen relaties.

Want misschien worden we pas werkelijk onszelf wanneer we ervaren dat we door een ander gezien mogen worden zoals we zijn.