Waarom beschadigen sommige pubers zichzelf? Over zelfbeschadiging als poging om met overweldigende gevoelens om te gaan

Over zelfbeschadiging als poging om met overweldigende gevoelens om te gaan

Door Fred Hooft, systeemtherapeut

Voor veel ouders is het een van de meest schokkende ontdekkingen die zij kunnen doen.

Je ziet littekens op een arm.

Sneetjes op een been.

Brandplekjes.

Of je hoort dat je zoon of dochter zichzelf pijn doet.

De eerste reactie is vaak angst.

Soms paniek.

Soms onbegrip.

Waarom zou iemand zichzelf pijn doen?

Waarom zou je jezelf verwonden als het al zo moeilijk is?

Het antwoord is vaak veel ingewikkelder dan mensen denken.

Want zelfbeschadiging gaat meestal niet over pijn willen voelen.

Vaak gaat het juist over pijn proberen te reguleren.

Zelfbeschadiging is meestal geen aandacht vragen

Een van de grootste misverstanden is dat zelfbeschadiging vooral gebeurt om aandacht te krijgen.

Natuurlijk kunnen mensen hopen dat iemand ziet hoe slecht het met hen gaat.

Maar de meeste jongeren proberen hun zelfbeschadiging juist verborgen te houden.

Ze schamen zich ervoor.

Verbergen hun armen.

Dragen lange mouwen.

Doen hun uiterste best om het geheim te houden.

Zelfbeschadiging is daarom meestal niet een manier om aandacht te krijgen.

Veel vaker is het een manier om met emoties om te gaan waarvoor nog geen andere oplossing beschikbaar is.

Wanneer gevoelens te groot worden

De puberteit is een periode waarin alles verandert.

Het lichaam verandert.

Relaties veranderen.

Vriendschappen veranderen.

De verwachtingen nemen toe.

Tegelijkertijd zijn de hersenen nog volop in ontwikkeling.

Vooral het deel van de hersenen dat helpt bij het reguleren van emoties ontwikkelt zich nog jaren door.

Sommige jongeren ervaren gevoelens daardoor als overweldigend.

Verdriet.

Angst.

Boosheid.

Afwijzing.

Eenzaamheid.

Schaamte.

Wanneer die gevoelens te groot worden, kan fysieke pijn soms tijdelijk helpen om emotionele pijn te reguleren.

Niet omdat de fysieke pijn prettig is.

Maar omdat deze concreter voelt dan de chaos van binnen.

Van emotionele pijn naar lichamelijke pijn

Veel jongeren beschrijven achteraf iets opvallends.

Dat de lichamelijke pijn overzichtelijker voelde dan de emotionele pijn.

Een wond heeft een duidelijke plek.

Een duidelijke oorzaak.

Een duidelijke grens.

Emotionele pijn voelt vaak veel diffuser.

Moeilijker te begrijpen.

Moeilijker te stoppen.

Zelfbeschadiging kan dan tijdelijk een gevoel van controle geven.

Een manier om spanning te ontladen.

Een manier om even niet overspoeld te worden.

Soms gaat het over voelen

Niet alle jongeren voelen juist te veel.

Sommigen voelen juist te weinig.

Na trauma, langdurige stress, verwaarlozing of emotionele overbelasting kunnen jongeren zich soms leeg voelen.

Afgesloten.

Verdoofd.

Alsof ze geen contact meer hebben met zichzelf.

Voor hen kan zelfbeschadiging soms een poging zijn om weer iets te voelen.

Om zichzelf te ervaren.

Om weer even aanwezig te zijn.

Wat gebeurt er in gezinnen?

Vanuit systeemtherapie kijken we niet alleen naar de jongere.

Maar naar het geheel.

Niet omdat ouders schuldig zijn.

Maar omdat problemen nooit losstaan van relaties.

Soms groeit een jongere op in een omgeving waarin gevoelens moeilijk bespreekbaar zijn.

Soms zijn er spanningen waar niemand woorden aan geeft.

Soms voelt een jongere zich verantwoordelijk voor het welzijn van anderen.

Soms is er veel prestatiedruk.

Of een gevoel dat je sterk moet zijn.

Zelfbeschadiging kan dan een manier worden waarop spanning zichtbaar wordt die anders verborgen blijft.

Niet bewust.

Maar als een noodsignaal van een systeem dat vastloopt.

Wat helpt?

Wat meestal niet helpt, is alleen focussen op het stoppen van het gedrag.

Want als het gedrag een functie heeft, blijft de behoefte bestaan.

De belangrijkste vraag is daarom niet:

“Hoe stoppen we dit?”

Maar:

“Wat probeert dit gedrag op te lossen?”

Welke gevoelens zijn te groot geworden?

Welke pijn wordt gedragen?

Welke woorden ontbreken?

Welke steun is nodig?

Pas wanneer jongeren andere manieren leren vinden om met emoties om te gaan, verliest zelfbeschadiging vaak langzaam zijn functie.

Achter het gedrag zit meestal een verhaal

Zelfbeschadiging is zelden een teken dat iemand gek is.

Of aandacht wil.

Of moeilijk doet.

Veel vaker is het een teken dat iemand probeert te overleven met de middelen die op dat moment beschikbaar zijn.

Dat maakt het gedrag niet minder ernstig.

Maar wel begrijpelijker.

En misschien begint herstel precies daar.

Niet bij het oordeel over het gedrag.

Maar bij nieuwsgierigheid naar het verhaal dat erachter schuilgaat.

Fred Hooft

Systeemtherapeut | Gedragswetenschapper

“Achter zelfbeschadiging zit vaak niet de wens om jezelf pijn te doen, maar de wens om emotionele pijn even draaglijk te maken.”