Wanneer eten over iets anders gaat Over eetstoornissen vanuit psychoanalyse en systeemtherapie

Over eetstoornissen vanuit psychoanalyse en systeemtherapie

Door Fred Hooft, systeemtherapeut

Wanneer mensen aan een eetstoornis denken, denken ze vaak aan eten.

Aan afvallen.

Aan gewicht.

Aan calorieën.

Aan controle over voedsel.

Maar wie langer kijkt, ontdekt meestal dat een eetstoornis zelden alleen over eten gaat.

Net zoals angst vaak niet alleen over angst gaat.

En depressie niet alleen over verdriet.

Zo gaat een eetstoornis vaak over iets dat veel dieper ligt.

Over gevoelens.

Over relaties.

Over jezelf.

Over de manier waarop iemand heeft geleerd om met spanning, pijn of kwetsbaarheid om te gaan.

Vanuit zowel de psychoanalyse als de systeemtherapie wordt een eetstoornis daarom niet alleen gezien als een probleem met eten.

Maar als een poging om iets anders te reguleren.

Iets wat vaak moeilijk onder woorden te brengen is.

Wanneer het lichaam gaat spreken

Veel mensen met een eetstoornis zijn niet alleen bezig met eten.

Ze zijn vaak ook bezig met controle.

Met veiligheid.

Met zelfwaardering.

Met gezien worden.

Of juist met onzichtbaar worden.

Soms voelt het leven chaotisch.

Onvoorspelbaar.

Overweldigend.

Dan kan controle over eten een van de weinige dingen zijn die nog beheersbaar voelen.

Niet eten kan rust geven.

Structuur.

Een gevoel van grip.

Niet omdat iemand dat bewust kiest.

Maar omdat het werkt.

Tenminste, in het begin.

Vanuit psychoanalytisch perspectief wordt soms gezegd dat het lichaam gaat vertellen wat woorden niet kunnen vertellen.

Dat gevoelens die moeilijk gevoeld mogen worden een andere uitweg zoeken.

Via gedrag.

Via klachten.

Via het lichaam.

Wanneer behoeften gevaarlijk voelen

Eten is vanaf het allereerste begin verbonden met ontvangen.

Met afhankelijk zijn.

Met verzorgd worden.

Met nodig hebben.

Voor sommige mensen zijn juist die ervaringen ingewikkeld geworden.

Misschien omdat zorg onvoorspelbaar was.

Misschien omdat emoties weinig ruimte kregen.

Misschien omdat zelfstandigheid belangrijker werd gevonden dan kwetsbaarheid.

Soms ontstaat dan een diep gevoel dat behoeften hebben lastig is.

Dat verlangen naar steun zwak is.

Dat afhankelijkheid gevaarlijk is.

Sommige mensen met anorexia beschrijven achteraf iets wat daarop lijkt.

Alsof niet eten niet alleen ging over afvallen.

Maar ook over het gevoel niemand nodig te hebben.

Volledig zelfstandig te zijn.

Geen ruimte meer nodig te hebben van anderen.

Wanneer eten gevoelens moet reguleren

Aan de andere kant zien we vaak dat eten juist gebruikt wordt om gevoelens te verzachten.

Verdriet.

Eenzaamheid.

Spanning.

Leegte.

Schaamte.

Een eetbui is dan zelden alleen een gebrek aan wilskracht.

Veel vaker is het een poging om iets ondraaglijks even niet te hoeven voelen.

Even rust.

Even troost.

Even verdoving.

Niet omdat iemand zwak is.

Maar omdat eten tijdelijk doet wat woorden, relaties of zelftroost nog niet voldoende kunnen doen.

Wat gebeurt er in gezinnen?

Vanuit systeemtherapie wordt gekeken naar de relaties waarin iemand opgroeit.

Niet omdat ouders schuldig zouden zijn.

Maar omdat mensen zich altijd ontwikkelen binnen een systeem.

Soms groeien kinderen op in gezinnen waarin gevoelens moeilijk bespreekbaar zijn.

Er wordt gezorgd.

Geregeld.

Gepresteerd.

Maar niet altijd gevoeld.

Dan kan een eetstoornis soms zichtbaar maken wat onzichtbaar bleef.

Het symptoom vertelt iets wat nog geen woorden heeft gekregen.

Niet zelden blijkt dat iemand jarenlang heeft geprobeerd sterk te zijn.

Zich aan te passen.

Geen last te zijn.

Rekening te houden met anderen.

Totdat het lichaam uiteindelijk zegt:

“Tot hier.”

De strijd tussen verbondenheid en zelfstandigheid

Veel eetstoornissen ontstaan of verergeren tijdens de puberteit of jongvolwassenheid.

Levensfasen waarin belangrijke vragen spelen:

Wie ben ik?

Wat wil ik?

Hoe zelfstandig mag ik zijn?

Hoe blijf ik verbonden met de mensen van wie ik houd?

Voor sommige mensen ontstaat precies daar een innerlijk conflict.

Tussen autonomie en verbondenheid.

Tussen loskomen en dichtbij blijven.

Een eetstoornis kan dan onbewust helpen om die spanning beheersbaar te maken.

Niet omdat iemand dat wil.

Maar omdat het symptoom tijdelijk een oplossing lijkt te bieden.

Wat probeert de eetstoornis op te lossen?

Dat is misschien wel de belangrijkste vraag.

Niet:

“Waarom doet iemand dit?”

Maar:

“Wat probeert dit gedrag mogelijk te maken?”

Welke pijn probeert het te verzachten?

Welke angst probeert het te beheersen?

Welke behoefte probeert het te beschermen?

Welke gevoelens probeert het draaglijk te maken?

Vanuit zowel de psychoanalyse als de systeemtherapie wordt een eetstoornis vaak gezien als een poging tot aanpassing.

Een oplossing.

Een oplossing die uiteindelijk zelf een probleem wordt.

Herstel begint vaak met begrijpen

Veel mensen proberen een eetstoornis te bestrijden.

Tegen zichzelf te vechten.

Meer discipline te ontwikkelen.

Strenger te worden.

Maar herstel begint vaak ergens anders.

Bij nieuwsgierigheid.

Bij begrijpen.

Bij de vraag wat het symptoom ooit heeft betekend.

Want achter een eetstoornis zit meestal niet iemand die aandacht zoekt.

Niet iemand die moeilijk doet.

Niet iemand die geen wilskracht heeft.

Maar vaak iemand die jarenlang heeft geprobeerd om iets heel moeilijks te dragen.

En soms begint herstel precies op het moment dat die last eindelijk niet meer alleen gedragen hoeft te worden.

Door Fred Hooft, systeemtherapeut

“Achter een eetstoornis zit vaak geen verlangen om niet te eten, maar een verlangen om met iets om te kunnen gaan waarvoor nog geen andere oplossing is gevonden.”